ریشه‌یابی مفهوم
مفهوم «بریکس» نخستین بار در سال ۲۰۰۱ توسط جیم اونیل (اقتصاددان ارشد بانک گلدمن ساکس آمریکا) مطرح شد. او در گزارشی تحت عنوان «جهان به اقتصادهای بهتری نیاز دارد» پیش‌بینی کرد که اقتصادهای برزیل، روسیه، هند و چین (به ترتیب حروف اول B, R, I, C) تا سال ۲۰۵۰ از بسیاری از قدرت‌های غربی پیشی خواهند گرفت.
از مفهوم سرمایه‌گذاری تا همکاری سیاسی
در حالی که گلدمن ساکس این مفهوم را صرفاً به عنوان یک «فرصت سرمایه‌گذاری» برای جذب سرمایه به این کشورها دنبال می‌کرد، رهبران چهار کشور مذکور تصمیم گرفتند به آن «بعد سیاسی و استراتژیک» ببخشند.
نقطه عطف اصلی در سپتامبر ۲۰۰۶ رخ داد: در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، به ابتکار ولادیمیر پوتین، نخستین نشست وزرای خارجه چهار کشور برگزار شد و همکاری بریک رسماً کلید خورد.
ارتقا به سطح سران و تولد واقعی
سال ۲۰۰۹ نقطه عطف دیگری بود. در ژوئن ۲۰۰۹، اولین نشست سران کشورهای بریک در یکاترینبورگ روسیه برگزار شد. در این نشست، هدف گروه «توسعه گفت‌وگو و همکاری مستمر، فعال، عملگرایانه و باز» تعریف شد و اعلام کردند که قصد تبدیل شدن به یک بلوک در برابر غرب را ندارند.
نخستین گسترش: از BRIC به BRICS
در سپتامبر ۲۰۱۰، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، وزرای خارجه چهار کشور با عضویت آفریقای جنوبی موافقت کردند. بدین ترتیب در ۲۰۱۱، حرف “S” به نام گروه اضافه شد و «بریکس» متولد گردید. عضویت آفریقای جنوبی به عنوان بازیگر کلیدی قاره آفریقا، وزن ژئوپلیتیکی این گروه را به شدت افزایش داد.
نهادینه‌سازی و قدرت گرفتن
بریکس به تدریج از یک «باشگاه گفت‌وگو» به نهادی تأثیرگذار تبدیل شد. مهم‌ترین دستاورد آن، تأسیس «بانک توسعه نوبن (NDB) » و «ترتیبات ذخیره احتیاطی (CRA) » در سال ۲۰۱۵ بود که به عنوان جایگزینی برای نهادهای مالی غرب مانند صندوق بین‌المللی پول طراحی شد.
گسترش تاریخی ۲۰۲۴
در ۲۲ آگوست ۲۰۲۳، طی نشست ژوهانسبورگ، تصمیم به گسترش تاریخی این گروه گرفته شد. در اول ژانویه ۲۰۲۴، شش کشور به آن پیوستند: مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و آرژانتین (هرچند آرژانتین اندکی بعد به ریاست «خاویر میلی» انصراف داد و عربستان عضویت را بررسی کرد).
در ۲۰۲۵ نیز اندونزی به عنوان عضو جدید و ده کشور دیگر (از جمله بلاروس، بولیوی، قزاقستان، مالزی و ویتنام) به عنوان «کشورهای شریک» پذیرفته شدند.
با این گسترش، جمعیت کشورهای عضو بریکس به حدود 49 درصد جمعیت جهان و سهم آنها از تولید ناخالص داخلی جهانی (بر مبنای برابری قدرت خرید) به بیش از ۴۰ درصد رسید.
این روند نشان می‌دهد که بریکس از یک اصطلاح اقتصادی در یک گزارش بانکی، به بازیگر اصلی عرصه نظم نوین جهانی تبدیل شده است که خواستار اصلاح ساختار قدرت در نهادهایی مانند سازمان ملل و صندوق بین‌المللی پول است.
ساختار چرخشی ریاست بریکس
بریکس برخلاف بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی، دبیرخانه دائمی و رئیس ثابت ندارد. اداره این گروه به صورت چرخشی (Rotating Presidency) و بر اساس نظم سالانه میان کشورهای عضو انجام می‌شود. هر کشوری که ریاست را بر عهده می‌گیرد، مسئولیت میزبانی و مدیریت نشست‌ها، تعیین اولویت‌های سال و تعیین لحن سیاسی گروه را بر عهده دارد.
رئیس فعلی بریکس در سال ۲۰۲۶
جمهوری هند از اول ژانویه ۲۰۲۶ ریاست بریکس را بر عهده گرفته است و این چهارمین بار است که هند این مسئولیت را به عهده می‌گیرد (پیش از این در سال‌های ۲۰۱۲، ۲۰۱۶ و ۲۰۲۱ نیز رئیس بریکس بوده است).
نخست‌وزیر نارندرا مودی به عنوان رئیس فعلی بریکس، شعار و اولویت‌های این دوره ریاست را تحت عنوان «تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» تعیین کرده است.
در چارچوب ریاست هند، نشست سران بریکس قرار است 21 و 22 شهریور 1405 در دهلی نو برگزار گردد.
نحوه انتخاب رئیس سال بعد
فرآیند انتقال ریاست بریکس ساده و بر اساس ترتیب حروف الفبای اسامی کشورها به زبان انگلیسی است. انتقال ریاست معمولاً در آخرین نشست سران در آن سال به صورت رسمی انجام می‌شود و کشور جدید از اول ژانویه سال بعد کار خود را آغاز می‌کند.
با توجه به گسترش اخیر بریکس و افزایش تعداد اعضا، ترتیب دقیق ریاست پس از هند متعاقباً توسط کشورهای عضو تعیین و اعلام خواهد شد.
مرجع ملی هر کشور عضو در بریکس
در گروه بریکس، نماینده عالی‌رتبه و مورد اعتماد هر کشور عضو که مسئولیت هماهنگی‌ها و مذاکرات مقدماتی نشست سران را بر عهده دارد، تحت عنوان شرپا (Sherpa) شناخته می‌شود.
مفهوم «شرپا» و ریشه آن
واژه «شرپا» از قوم شرپا در نپال گرفته شده است که راهنمای کوهنوردان برای صعود به قله اورست هستند. در ادبیات دیپلماتیک، این اصطلاح به مقاماتی اطلاق می‌شود که راه را برای نشست رهبران (قله) هموار می‌کنند و بار فنی و مقدماتی اجلاس را به دوش می‌کشند.
نقش و وظایف شرپا در بریکس
شرپاها حلقه اصلی ارتباط و هماهنگی میان کشورهای بریکس هستند و وظایف کلیدی آنان عبارت است از:
مهم است بدانید: شرپاها قدرت تصمیم‌گیری نهایی ندارند، اما نقش کلیدی در پیشبرد ایده‌ها و هدایت اجماع‌سازی دارند.
جایگاه و سطح شرپاها
هر کشور عضو بریکس یک شرپای اصلی منصوب می‌کند که معمولاً یک دیپلمات بلندپایه یا معاون وزیر امور خارجه است.
در کشور ما در حال حاضر، معاونت حقوقی و بین‌المللی وزرات امور خارجه به عنوان شرپای ایران معرفی و پیگیر امور است.
