ایده ایجاد یک کارگروه تخصصی در حوزه علوم انسانی و اجتماعی (SSHR) در چارچوب همکاری‌های علم، فناوری و نوآوری بریکس، برای نخستین‌بار به‌صورت رسمی از سوی روسیه مطرح و در بیانیه مسکو ۲۰۲۴ درج شد. این ایده سپس در بیانیه وزیران علوم، فناوری و نوآوری بریکس در برازیلیا در سال ۲۰۲۵ و همچنین در بیانیه سران بریکس در سال ۲۰۲۵ مجدداً مورد تأیید قرار گرفت. این روند نشان‌دهنده اراده سیاسی و درک فزاینده کشورهای عضو از ضرورت ادغام علوم انسانی و اجتماعی در دیپلماسی علمی و فناورانه بریکس است.
در راستای آماده‌سازی و توسعه دستورکار نخستین نشست کارگروه تخصصی علوم انسانی و اجتماعی، دو جلسه مقدماتی به‌صورت برخط در روزهای ۲۶ و ۲۷ خرداد ۱۴۰۴ برگزار شد. در این جلسات، کشورهای عضو حوزه‌های بالقوه همکاری را شناسایی و پیشنهادهای خود را ارائه کردند.
بر اساس مباحث مطرح‌شده، محورهای اصلی فعالیت کارگروه در دو حوزه کلی سازمان‌دهی شد. نخست، تمرکز بر مسائل جاری و تجارب برتر در زمینه توسعه اجتماعی، نوسازی ساختارها و نهادهای اجتماعی و ابزارهای اقتصادی-اجتماعی بود. در این چارچوب، موضوعاتی همچون اولویت‌دهی به پژوهش و توسعه پیرامون چالش‌های کلان جهانی، مسائل اجتماعی عمده و روندهای بلندمدت با هدف همسوسازی مواضع و اصول کشورهای عضو در جهان چندمرکزی در حال ظهور مورد توجه قرار گرفت. همچنین، بررسی کاربرد فناوری‌های دیجیتال در علوم انسانی و اجتماعی، از جمله استفاده از این فناوری‌ها در پژوهش‌های اقتصادی، آموزشی، باستان‌شناسی و قوم‌نگاری، از دیگر حوزه‌های همکاری پیشنهادی بود.
محور دوم بر مسائل مرتبط با سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری، ارزیابی پژوهش و توسعه و نظام‌های ساینتومتریک متمرکز بود. در این زمینه، بر تدوین رویکردی مشترک برای ارزیابی کیفی و کمی بهره‌وری علمی تأکید شد. همچنین، با توجه به توسعه رویکردهای ملی کشورهای بریکس برای ارزیابی عملکرد علمی دانشگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی، ضرورت تبادل تجربه در زمینه نظام‌های ارزیابی علمی مورد توجه قرار گرفت. بحث و تبادل نظر درباره رویکردهای مؤثر ساینتومتریک در بریکس و حرکت به سوی نگاهی متوازن‌تر به مفهوم بهره‌وری علمی نیز به‌عنوان یکی از جهت‌گیری‌های کلیدی کارگروه مطرح شد.
نخستین نشست کارگروه علوم انسانی و اجتماعی بریکس در روزهای ۵ تا ۷ آذر ۱۴۰۴ با میزبانی روسیه در شهر سوچی برگزار شد. این نشست نقطه آغاز رسمی و ساختاریافته مشارکت کشورهای عضو در حوزه علوم انسانی و اجتماعی محسوب می‌شد. برای جمهوری اسلامی ایران که به‌تازگی به عضویت کامل بریکس درآمده بود، این نشست فرصتی مهم برای معرفی ظرفیت‌های تخصصی کشور در حوزه‌هایی همچون آینده‌نگاری و سنجش علم و همچنین تثبیت جایگاه ایران به‌عنوان عضوی فعال و اثرگذار در همکاری‌های علمی بریکس فراهم کرد. با هماهنگی و برنامه‌ریزی مرکز همکاری‌های تحول و پیشرفت ریاست‌جمهوری، هیئتی متشکل از نمایندگان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در این نشست حضور یافت و مشارکت فعالی داشت.
روز نخست نشست به موضوع «سیاست علم و فناوری» اختصاص داشت. سخنران ایرانی ضمن قدردانی از میزبانی روسیه، علوم انسانی و اجتماعی را یکی از ارکان اصلی توسعه فناوری در کشورهای بریکس دانست و بر ضرورت پیوند میان میراث فرهنگی و فلسفی این کشورها و موج نوین فناوری تأکید کرد. وی در ادامه با طرح موضوع «پیش‌بینی اعتماد»، به تحلیل شکاف میان آینده‌نگاری، سنجه‌های علمی و سیاست‌گذاری فناوری پرداخت و مفاهیم «ناپیوستگی ساختاری» و «اعتماد» به‌عنوان یک منبع راهبردی را مطرح کرد. این سخنرانی با ارائه پنج پیشنهاد عملی، از جمله ایجاد «رصدخانه آینده‌نگاری-سنجش‌ها» و تدوین «راهنماهای سنجش مسئولانه»، با بازخورد مثبت مدیران نشست مواجه شد.
روز دوم به موضوع «سرمایه انسانی و تحول دیجیتال» اختصاص داشت. نماینده ایران با تأکید بر اینکه تحول دیجیتال صرفاً یک فرآیند فنی نیست، بلکه یک فرآیند اجتماعی است، سه شکاف ساختاری در حوزه‌های «شایستگی»، «انصاف» و «ارتباط» را تشریح کرد. در این بخش، پیشنهادهایی همچون ایجاد «آزمایشگاه‌های آینده‌نگاری سرمایه انسانی»، تدوین «چارچوب مهارت‌های اخلاقی هوش مصنوعی» و ایجاد «سیستم هشدار زودهنگام برای نابرابری دیجیتال» ارائه شد. همچنین، پیشنهاد رسمی ایران برای میزبانی یک نشست تخصصی بین‌المللی با موضوع «حکمرانی، اخلاق و چارچوب‌های حقوقی هوش مصنوعی» در بهار ۲۰۲۶ مطرح شد که با استقبال اولیه شرکت‌کنندگان مواجه شد. اوج مشارکت ایران در روز سوم نشست رقم خورد. هیئت ایرانی چهار پیشنهاد راهبردی و ساختاریافته زیر را ارائه کرد:
این پیشنهادها با استقبال قابل توجه و حمایت صریح چند کشور عضو مواجه شد. آفریقای جنوبی از تشکیل زیرگروه‌های تخصصی استقبال کرد، روسیه ایده ایجاد مرکز آینده‌نگاری را مثبت ارزیابی کرد و برزیل بر تمایل خود برای تداوم همکاری با ایران تأکید داشت. همچنین، امارات متحده عربی و مصر آمادگی خود را برای توسعه همکاری‌های دوجانبه علمی و فرهنگی با ایران اعلام کردند.
از مهم‌ترین نتایج نشست می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
در مجموع، این سفر دستاوردهای قابل توجهی برای دیپلماسی علمی جمهوری اسلامی ایران به همراه داشت. مهم‌ترین دستاورد آن را می‌توان تثبیت تصویر ایران به‌عنوان عضوی فعال، قابل اعتماد و برخوردار از ابتکار عمل در همکاری‌های علمی بریکس دانست. مشارکت ایران در این نشست همچنین به گسترش شبکه همکاری‌های علمی کشور با اعضای کلیدی بریکس کمک کرد. از جمله این موارد می‌توان به تعمیق گفت‌وگو با هیئت عالی‌رتبه مصر در زمینه همکاری‌های اجتماعی و سلامت دیجیتال، ایجاد زمینه تعامل با هیئت امارات متحده عربی برای همکاری‌های ساختاریافته و تقویت همکاری‌های موجود با روسیه و برزیل اشاره کرد.
در مجموع، حضور فعال هیئت ایرانی و ارائه پیشنهادهای مشخص و قابل اجرا، زمینه مناسبی برای نقش‌آفرینی بیشتر ایران در ساختار همکاری‌های علوم انسانی و اجتماعی بریکس فراهم کرد و نشان داد که ایران می‌تواند در شکل‌دهی به دستورکارهای جدید این گروه، به‌ویژه در حوزه‌های آینده‌نگاری، سنجش علم، سرمایه انسانی و حکمرانی هوش مصنوعی، نقش مؤثری ایفا کند.
