روسیه از دیرباز یکی از قدرتهای مسلم علمی جهان بوده است. مدارس علمی و مهندسی این کشور همواره نقش مؤثری در حل مسائل توسعه اجتماعی و اقتصادی و تأمین امنیت ملی ایفا کرده و سهم چشمگیری در انباشت دانش بشری و خلق فناوریهای پیشرفته داشتهاند. این جایگاه تا حد زیادی مرهون نظام سازماندهی تحقیق و توسعه علمی است که متناسب با تحولات زمانی و ساختار اقتصادی کشور شکل گرفته است.
در دوران امپراتوری روسیه، تمرکز دانشمندان و مهندسان بر آموزش عالی زمینه ایجاد و انباشت دانشهای جدید را فراهم کرد. در دوره اتحاد شوروی، حل مسائل کلان تحقیقاتی و مهندسی از طریق تمرکز منابع در نظام فرهنگستان علوم شوروی و مؤسسات تخصصی صنعتی صورت میگرفت. همچنین برنامهریزی دستوری تحقیق و توسعه علمی تحت نظارت کمیته دولتی اتحاد شوروی در امور علم و فناوری و کمیته دولتی طرح و برنامه انجام میشد.
با تشکیل فدراسیون روسیه در سال 1991 و گذار اقتصاد به سمت سازوکارهای بازار، ضرورت بازتعریف جایگاه علم در جامعه روسیه بیش از پیش نمایان شد. طبق نسخه جدید راهبرد توسعه علم و فناوری فدراسیون روسیه (2024)، سه مرحله اصلی در سیاستهای علم و فناوری دولت در دوره پساشوروی قابل تفکیک است:
در این دوره، هدف اصلی حفظ ظرفیتهای علمی و فناورانه کشور، ایجاد سازوکارهای جدید حمایتی، تأمین مالی هدفمند سازمانهای علمی پیشرو و فراهمسازی بستر همکاریهای بینالمللی بود.
این مرحله با افزایش چشمگیر تأمین مالی علوم، توسعه زیرساختهای سازمانی و انسانی و اجرای پروژههای کلان علمی از جمله ایجاد شبکه ملی دستگاههای علمی منحصربهفرد در کلاس «مگاساینس» همراه بود. همچنین توسعه حوزههای علم و فناوری پاسخگو به چالشهای بزرگ ملی در دستور کار قرار گرفت.
از سال 2022، سیاست علم و فناوری روسیه وارد مرحله بسیج ظرفیتهای داخلی در شرایط فشار تحریمی شده است. در این دوره، تقویت همکاری میان جامعه علمی و بخشهای اقتصادی برای حل مسائل راهبردی کشور اهمیت ویژهای یافته است.
در حال حاضر، علم در روسیه بهعنوان بنیانی برای توسعه مستقل دولت عمل میکند و پیشنیازهای لازم جهت ارائه راهحلهای منطقی و مؤثر برای مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را فراهم میسازد. همچنین علم و فناوری نقشی کلیدی در تضمین امنیت ملی و حفظ سهم روسیه در میراث فکری بشریت ایفا میکند.
اگرچه همچنان برخی چالشها و کاستیها در این حوزه وجود دارد، اما رهبران روسیه با درک اهمیت علم، فناوری و نوآوری، این حوزه را در اسناد بالادستی کشور بهعنوان یکی از اولویتهای راهبردی سالهای آینده تعریف کردهاند.
